In Uden, op de plek waar tot een paar jaar geleden zesduizend varkens rondliepen, zwemmen nu Atlantische zalmen. Zalmboerderij Maashorst noemt zich de eerste zalmkwekerij van Nederland: van eitje tot volwassen vis, volledig op land, in een gesloten watersysteem. Het is een sympathiek verhaal. Maar is het ook echt duurzamer dan de zalm die je nu al in de supermarkt koopt? We spraken met oprichter Rob Dortmans en zochten het uit.
Wat is Zalmboerderij Maashorst precies?
Oprichter Rob Dortmans studeerde Dierwetenschappen en Aquacultuur in Wageningen. Samen met John Wijdeven, die zijn varkensbedrijf beëindigde vanwege de stikstofmaatregelen, bouwde hij op diens erf een kwekerij die anders werkt dan de zalmkwekerijen die je kent uit Noorwegen of Schotland. Daar zwemt kweekzalm meestal in netkooien in zee. Bij Maashorst groeit de vis in bassins op het land, in een recirculatiesysteem (RAS): het water wordt continu gefilterd en hergebruikt in plaats van ververst met zeewater. De eitjes komen twee keer per jaar per vliegtuig uit IJsland en groeien in ruim een jaar uit tot marktrijpe vis.
Dortmans vertelt dat de aanleiding simpel was: hij vond het vreemd dat vrijwel alle in Nederland gegeten zalm wordt geïmporteerd uit landen waar de vis in open netkooien in zee wordt gekweekt, en wilde laten zien dat het ook anders kan. Het traject begon in 2014; de bouw op de huidige locatie drie jaar geleden.
Het bedrijf is deels gefinancierd met EU- en provinciesubsidie (samen een miljoen euro) en haalde via platform Broccoli twee keer kapitaal op, waaronder bijna 1,5 miljoen euro met 309 mede-eigenaren. Belangrijk: dit is geen crowdfunding in de gebruikelijke zin, waarbij je vooraf een product koopt tegen een lagere prijs. Het gaat om aandelenfinanciering, deelnemers worden daadwerkelijk mede-eigenaar, met de bijbehorende risico’s en rendementsverwachtingen. Een nieuwe ronde is inmiddels gestart om de productie verder op te schalen.
Wat maakt dit verhaal hoopvol?
Een gesloten systeem op land voorkomt een aantal grote problemen van traditionele zalmkweek in zee. Dierenorganisatie Good Fish legt uit dat bij netkooien mest en overgebleven voer direct de omgeving in spoelen, met verzuring en een overschot aan voedingsstoffen tot gevolg, en dat ziektes zich vanuit de kooien kunnen verspreiden naar wilde populaties. Onderzoek aangehaald door Animals Today laat zien dat vissterfte op Schotse zalmkwekerijen tussen 2002 en 2019 verviervoudigde naar 13,5 procent, grotendeels door zeeluis. Ook ontsnappingen die kunnen kruisen met wilde populaties zijn een terugkerend probleem bij zeekweek. Een landgebonden systeem als dat van Maashorst kent die risico’s in principe niet.
Dortmans koos bewust voor een volledig gesloten zoetwatersysteem, zonder lozing op de omgeving: meer dan 99,8 procent van het water zou continu worden hergebruikt, en dankzij het lage verbruik is er geen aparte lozingsvergunning nodig geweest. Ook de bezettingsdichtheid ligt naar eigen zeggen op de helft van het sectorgemiddelde, een keuze die ten koste gaat van efficiëntie maar ten goede komt aan het dier.
Opvallend is de energieaanpak. De kwekerij draait op fors overgedimensioneerde zonnepanelen, en het waterbassin fungeert als thermische batterij: overdag wordt het water een fractie extra gekoeld met de overtollige zonnestroom, zodat die koude ’s nachts kan worden benut. Voor de zalm is dat geen probleem, het gaat er vooral om dat het water niet boven de 18 graden komt; kouder water vertraagt alleen de groei, vergelijkbaar met kweekzalm in de Noorse winter. Extra koeling is enkel nodig bij aanhoudende vorst onder de min drie graden, een slimme manier om de eigen overcapaciteit te benutten zonder extra batterijen.
Verder werkt het bedrijf zonder antibiotica en is Dortmans transparanter over het voer dan in de sector gebruikelijk is: het is speciaal ontwikkeld op minimale afvalproductie, en de marine ingrediënten zouden uitsluitend uit snijafval van visverwerking komen, niet uit vis die specifiek voor voer wordt gevangen. Het voer zou nu al aan ASC-normen voor gesloten systemen voldoen, maar wordt niet gecertificeerd omdat de markt er nog niet om vraagt en dat geld kost. Tot slot: een voormalig stikstofgevoelig varkensbedrijf is omgebouwd tot een geur-, stof- en geluidsarme productievorm, precies het soort transitie dat in de Nederlandse landbouw hard nodig is.
Waar moet je kritisch op blijven?
De veelgenoemde CO2-reductiecijfers (ruim 93 procent ten opzichte van de vroegere varkenshouderij, 75 procent ten opzichte van Noorse zalm), te vinden op de projectpagina van subsidieverstrekker Stimulus, zijn door het bedrijf zelf aangeleverd en nog niet onafhankelijk geaudit. Dat betekent niet dat ze onwaar zijn, wel dat er nog geen externe partij ze heeft bevestigd. Gezien de kostbare keuzes die het bedrijf verder maakt, duurder voer, een lagere dichtheid, forse investeringen in zonnepanelen, lijkt dit ons geen bedrijf dat cijfers zou verzinnen. Een externe audit zou het verhaal alleen maar sterker maken.
Ook de ambitie om ooit EU-Biologisch gecertificeerd te worden, verdient een kanttekening. Skal Biocontrole sluit gesloten recirculatiesystemen voor de groeifase van vis vooralsnog uit van biologische certificering; alleen de vroege broedfase kent hiervoor uitgewerkte regels. Dortmans ziet dit als een leemte in de regelgeving in plaats van een principiële uitsluiting, en zegt dat zijn bedrijf samen met dierenwelzijnsorganisaties bij Brussel aandringt op nieuwe normen. Dat kan kloppen, maar op dit moment bevestigt niets zijn interpretatie, dus wij zien zijn EU-Bio-ambitie eerder als een lopend lobbytraject dan een haalbare korte-termijndoelstelling.
De schaal is bovendien nog klein: zelfs bij de beoogde 200.000 kilo per jaar is dat een fractie van de Nederlandse zalmconsumptie. En dierenwelzijn in RAS-systemen blijft een reëel discussiepunt in de hele sector. De Dierenbescherming bezocht recent twee Deense zalmboerderijen met RAS-technologie en concludeert dat de vissen weliswaar minder ziekterisico lopen dan in open systemen, maar ook in kale bassins leven, in hogere dichtheden dan bij zeekweek. Een zalm blijft een wild dier dat nooit volledig gedomesticeerd is, en de organisatie betwijfelt of natuurlijk gedrag ooit goed te combineren is met intensieve bassinkweek.
Dit is geen kritiek specifiek op Maashorst: oprichter Rob Dortmans vertelt ons dat De Dierenbescherming ook bij hem op bezoek is geweest en onder de indruk was van hoe hij licht, voeding en bezettingsdichtheid probeert te optimaliseren voor het welzijn van de vis. Hij is met de organisatie in gesprek over een keurmerk, maar plaatst daar zelf een kanttekening bij: certificering betekent volgens hem vooral dat je binnen bepaalde kaders werkt, niet automatisch dat het dier het beste af is, en certificering kost geld. Daarom houdt hij zijn locatie liever gewoon open voor publiek, zodat mensen zelf kunnen zien hoe het eraan toegaat. Een sympathiek uitgangspunt, al kan niet iedereen even langskomen. Punt blijft staan dat een onafhankelijke, terugkerende audit wel wat meer zekerheid biedt voor de consument.
Waar kun je de zalm kopen?
De boerderijwinkel aan de Lageburchtweg 4A in Uden is de komende tijd geopend op vrijdagmiddag van 13:00 tot 17:00 uur en op zaterdagochtend van 9.00 – 13.00. Dit is de meest directe manier om de zalm dagvers te kopen en je kunt direct een kijkje nemen hoe alles in zijn werk gaat. Daarnaast is de vis te vinden bij groothandel Hanos, vooral relevant voor de horeca, en op de kaart bij een aantal restaurants in het hogere segment in heel Nederland. Een vaste plek in de supermarkt heeft de zalm nog niet. Daarvoor is de productiecapaciteit op dit moment gewoon te laag.
Hoe nu verder?
Dortmans is niet direct bezig met snelle groei en om op schalen naar zoveel mogelijk locaties. Hij ziet zichzelf vooral als de persoon die het concept ontwikkelt en uitdraagt, niet als de manager van tientallen vestigingen. Groei mag, maar gefaseerd, met elke stap opnieuw getoetst op waarde en haalbaarheid. Interessanter is zijn langetermijnvisie: niet per se zelf overal een kwekerij neerzetten, maar de opgebouwde kennis en techniek beschikbaar stellen aan andere partijen, tot en met grote spelers in de sector, bijvoorbeeld via een licentie- of patentmodel. Op die manier zou de impact op de sector als geheel groter kunnen zijn dan met een handvol extra vestigingen in Nederland of daarbuiten.
Een nuchtere kanttekening daarbij: het systeem is naar eigen zeggen efficiënt maar ook complex, en een nieuwe locatie vraagt waarschijnlijk om een aangepast ontwerp in plaats van een simpele kopie. Vergunningen, milieuregels en dierenwelzijnseisen voor aquacultuur verschillen bovendien van land tot land, soms zelfs van gemeente tot gemeente. Wat in Uden werkt, is niet automatisch elders toepasbaar, en een deel van de kennis is, begrijpelijk vanuit concurrentieoverwegingen, nog niet extern gedocumenteerd. Zowel de juridische duplicatie als de overdracht van praktijkkennis zijn dus reële drempels voor opschaling.
De conclusie van Sustainly
Zalmboerderij Maashorst laat zien dat landgebaseerde zalmkweek in Nederland kan werken, technisch en commercieel. Het bedrijf lost een aantal van de grootste problemen van traditionele zeekweek op, en de mate van transparantie over voer en productieproces is groter dan in deze sector gebruikelijk is. Tegelijk staan de belangrijkste duurzaamheidscijfers nog op naam van het bedrijf zelf, en is de schaal nog klein, punten die het waard zijn om in de gaten te houden naarmate het bedrijf verder groeit. Voor nu is dit een veelbelovend en oprecht ogend initiatief, met een verhaal dat de hele sector verder zou kunnen helpen als het technisch en juridisch daadwerkelijk deelbaar blijkt te zijn.
Dit artikel gaat over de duurzaamheid van het product en de productiewijze, niet over de crowdfundingronde als investering. Sustainly geeft geen beleggingsadvies en heeft zelf ook geen positie in dit bedrijf.
Beeldmateriaal: copyright Zalmboerderij Maashorst
